Trang chủ > Di sản > Mô hình quản lý di tích và danh thắng: Vẫn đang mỗi nơi một kiểu

Văn Miếu - Quốc Tử Giám

Và như thế ắt hẳn sẽ ảnh hưởng không nhỏ tới việc quản lý, bảo tồn, phát huy giá trị di sản.

Thực tế cho thấy không phải địa phương nào cũng đã thành lập Ban quản lý di tích, danh thắng. Có địa phương, việc quản lý di tích, danh thắng vẫn nằm trong Bảo tàng. Có nơi, lại “cư ngụ” trong Phòng nghiệp vụ hay Phòng quản lý di sản của Sở VHTTDL tỉnh. Cũng có tỉnh không thành lập Ban quản lý mà hình thành nên Trung tâm quản lý di tích, danh thắng. Hoặc như hiện nay có nhiều địa phương cùng lúc thành lập nhiều Ban quản lý di tích, danh thắng và Trung tâm quản lý di tích.

Cơ quan nào chịu trách nhiệm chính quản lý khu di tích, danh thắng Yên Tử ?

Trước đây, Quảng Ninh cũng có Ban quản lý di tích, danh thắng trực thuộc Sở VHTTDL. Nhưng sau đó tỉnh cho giải thể Ban này và thành lập Ban quản lý di tích trọng điểm trực thuộc UBND tỉnh. Ban quản lý di tích trọng điểm tỉnh có nhiệm vụ quản lý một số di tích quan trọng trên địa bàn tỉnh, trong đó có Khu di tích, danh thắng quốc gia Yên Tử.

Một, hai năm trước Ban quản lý di tích trọng điểm tỉnh Quảng Ninh có nhiệm vụ quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị Khu di tích, danh thắng Yên Tử. Nhưng từ đầu năm trở lại đây, tỉnh lại giao việc quản lý Khu di tích, danh thắng Yên Tử về UBND thị xã Uông Bí. Như để quản lý và phát huy giá trị di sản được tốt hơn, UBND thị xã Uông Bí lại thành lập Trung tâm quản lý Khu di tích, danh thắng Yên Tử. Đó là chưa kể đến Phòng nghiệp vụ của Sở VHTT Quảng Ninh cũng có vai trò quản lý về mặt nhà nước đối với di sản này. Rồi đến Phòng VH-TT thị xã Uông Bí cũng tham gia vào quản lý ở góc độ cấp huyện. Vì thế, khi xảy ra những việc chưa phù hợp với quy định của Luật Di sản văn hóa trong Khu di tích, danh thắng này các cơ quan chức năng có trách nhiệm lại chưa thấy hết trách nhiệm quản lý của mình.

Một thực trạng khác là cho đến nay, Hà Nội là địa phương có nhiều Ban quản lý di tích, danh thắng nhất. Vẫn biết rằng, sau khi Hà Tây sáp nhập với Hà Nội thì Thủ đô có mật độ di tích, danh thắng lớn nhất cả nước. Nhưng không phải vì thế mà trong một địa phương lại tồn tại nhiều cơ quan quản lý di tích, danh thắng đến như vậy. Đó là Ban quản lý di tích và danh thắng Hà Nội, Trung tâm Bảo tồn Khu di tích Cổ Loa và Thành cổ Hà Nội, Trung tâm hoạt động VH-KH Văn Miếu-Quốc Tử Giám, Ban quản lý phố cổ, Ban quản lý di tích Nhà tù Hỏa Lò; Ban quản lý di tích làng cổ Đường Lâm và Ban quản lý di tích, danh thắng Hương Sơn. Tại Sở VHTTDL Hà Nội cũng có Phòng quản lý di sản. Nhẩm tính cũng đã có tới 8 cơ quan quản lý di tích, danh thắng trên địa bàn Thủ đô. Thế nhưng, tình trạng xâm phạm di tích, tu bổ, tôn tạo di tích trái phép vẫn cứ diễn ra.   

Có cái khó khi ban quản lý di tích trực thuộc tỉnh!

Bên cạnh đó, việc thành lập Ban quản lý di tích, danh thắng trực thuộc chỗ này hay chỗ kia cũng đã, đang diễn ra theo kiểu không có sự thống nhất. Có địa phương, Ban quản lý di tích, danh thắng trực thuộc Sở, trong khi đó ở nhiều tỉnh lại trực thuộc UBND tỉnh, thành phố tương đương với cấp Sở. Bởi vậy, trong xử lý công việc về quản lý nhà nước đối với di sản đã xảy ra sự chồng chéo hoặc không thống nhất. Ví dụ, khi Ban quản lý di tích, danh thắng trực thuộc tỉnh thì mọi vấn đề thuộc lĩnh vực Ban quản lý cứ trình thẳng lên UBND tỉnh, thành phố mà không qua cơ quan quản lý nhà nước về di sản văn hóa là Sở VHTTDL. Bởi vậy, nhiều vụ việc tu bổ, tôn tạo di tích trái với quy định luật hiện hành hay xây dựng công trình trong khu vực di tích thì Sở VHTTDL không nắm được. Hỏi ra mới biết, Ban quản lý di tích, danh thắng trực thuộc UBND tỉnh, thành phố không xin ý kiến cơ quan quản lý là Sở.

Một lãnh đạo Sở VHTTDL cho biết, nếu không có quy định cụ thể về chức năng, nhiệm vụ của Ban quản lý di tích, danh thắng trực thuộc UBND tỉnh, thành phố thì rất khó cho cơ quản quản lý nhà nước về di sản trên địa bàn. Vì mọi vấn đề thuộc khu di tích đều do Ban quản lý di tích đó quyết định, trình lên cấp Trung ương mà Sở lại không hề hay biết. Đến lúc xảy ra sự việc lại yêu cầu Sở kiểm tra, báo cáo với cơ quan Bộ, ngành Trung ương. Cũng có nhiều địa phương cùng lúc cho thành lập nhiều Ban quản lý di tích cấp huyện, xã trong khi đó đội ngũ chuyên môn lại vừa thiếu, vừa yếu và quan trọng nhất là trùng lắp trong quản lý di tích. Có tỉnh lại thành lập ban quản lý di tích cho từng công trình trực thuộc huyện, tỉnh. Tương tự như vậy, hiện nay việc thành lập cơ quan quản lý di tích quốc gia đặc biệt, di tích, danh thắng đã trở thành di sản văn hóa thế giới, di sản thiên nhiên thế giới cũng mỗi nơi một kiểu. Có địa phương, Ban quản lý di sản văn hóa thế giới lại trực thuộc UBND huyện. Có tỉnh lại trực thuộc UBND tỉnh, thành phố. Chính sự chưa tạo được sự thống nhất trong việc nghiên cứu, lập dựng mô hình quản lý di tích, danh thắng và quan trọng hơn là chưa xác định được một cách khoa học, phù hợp với quy định của luật hiện hành về chức năng, nhiệm vụ nên việc quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa đang gặp nhiều vấn đề cần phải giải quyết.

Đó là chưa đề cập đến việc đã thành lập Ban quản lý di tích, danh thắng thì có nên lập Ban quản lý di sản văn hóa phi vật thể? Bởi hiện nay, nhiều di sản văn hóa phi vật thể đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới. Trao đổi với chúng tôi về vấn đề này, một lãnh đạo Sở VHTTDL cho biết: “Chúng tôi cũng đang rất băn khoăn là có nên thành lập Ban quản lý di tích không, vì tại Sở đã có Phòng quản lý di sản văn hóa. Hơn nữa, hiện nay trong Sở cũng đã có nhiều Ban quản lý di tích phụ trách quản lý một số di tích quan trọng. Tới đây, lại phải thành lập một Ban quản lý di tích nữa để quản lý một di tích quan trọng của quốc gia. Tính ra đã có bốn Ban quản lý di tích rồi”. Câu chuyện này không phải là cá biệt mà hiện đang diễn ra ở nhiều tỉnh, thành phố có mật độ di tích, danh thắng lớn.

Cần đánh giá lại hiệu quả của các ban quản lý di tích

Cách đây gần mười năm Bộ VH-TT (nay là Bộ VHTTDL) đã có văn bản hướng dẫn về việc đổi mới cơ chế, chính sách, chế độ quản lý di tích, trong đó có đề cập: Đối với di sản thế giới, di tích quốc gia đặc biệt thì có thể thành lập ban quản lý trực thuộc UBND tỉnh. Trong trường hợp chưa đủ cán bộ chuyên môn thì có thể thành lập ban quản lý di tích quốc gia đặc biệt trực thuộc Sở VHTTDL hoặc Bảo tàng, ban quản lý di tích tỉnh, thành phố. Đối với các di tích còn lại tùy vào tình hình cụ thể ở từng địa phương mà thành lập tổ chức quản lý sau đây: Những di tích có giá trị, yêu cầu chuyên môn cao thì có thể thành lập ban quản lý di tích trực thuộc Bảo tàng hoặc ban quản lý di tích tỉnh, thành phố; Những di tích có quy mô rộng, phức tạp có thể thành lập Ban quản lý liên ngành trực thuộc UBND quận, huyện... Tuy nhiên, trên thực tế nhiều địa phương khi thành lập Ban quản lý di tích lại chưa căn cứ vào những giá trị, quy mô của di tích và nhất là tình hình cụ thể mật độ di tích nên dẫn đến nhiều hạn chế.

 Được biết, Cục Di sản văn hóa đang tổ chức lấy ý kiến về việc đánh giá những mặt tích cực, hạn chế mô hình Ban quản lý di tích để từ đó nghiên cứu, đề xuất những giải pháp mang tính khả thi và hiệu quả hơn. Nhưng theo chúng tôi, chúng ta cần hệ thống và đánh giá lại hiệu quả các Ban quản lý, Trung tâm quản lý di tích hiện nay. Có như vậy mới thấy hết thực trạng hoạt động của các Ban quản lý, từ đó nghiên cứu và đưa ra mô hình quản lý phù hợp với tình hình mới hiện nay, chứ không nên kéo dài tình trạng mạnh ai nấy lập.

Nguyễn Hòa

Lưu site  Trao đổi thảo luận  Bản in  Gửi email